Нохчийн мехкан уггар коьрта, хьоле хазна мехкадаьтта дара. Амма оцу мехкадаьттанан цхьа тIaдaм а нохчийн халкъана кхочуш бацара. Цуьнан дай бара оьрсий, эрмалой, англичанаш, французаш, бельгийцаш, немцой. Оцу хьолахойн гIеранна йуккъехь нохчийн цхьа доьзал бен бацара. Оьрсийн паччахьашна доггах гIуллакх динчу инарла Чермоевн доьзал.

Ткъа оцу гIеранна и мехкадаьтта доккхуш уггар хала белхаш бийраш нохчий бара. Цара гIунаш охкура белашца, зIокбергашца. ГIу кIаргйелча, машшех дихкинчу чийлакаш чохь латта хьала а дохуш. Газах ларбала йуьхьах дуткъачу эчиган мIаьжгаш а йухкий. МIаьжгах тесначу резинкин шланга чухула гIун кIоргехь болхбечунна хIаваъ лора лакха тIехь левси кховсучо. ХIокху тIаьхьарчу шерашкахь мехкадаьтта доккхуш, цIеран ницкъаца болх беш, техника йукъайаьллера, амма дукхахболу болх куьйгийн ницкъаца бора. И хала белхаш беш болу нохчий хеназа цамгарша кIелбуьтура, къанбора, заьIап бора, хеназа кхалхарна тIебуьгура. Оьрсийн белхалойн хьелаш а дацара атта. Шийтта-дейтта сохьтехь болх бора цара. Амма нохчийн белхан де церачул деха, ткъа алапа мосазза а лахара дара. Промыслашкахь а, гIалахь а белхаш беш кIезиг бара нохчий. Кхузахь белхаш бан говзаллаш а йацара церан, цул совнаха, гIалахь балха а ца оьцура уьш, кхузахь баха ховша бакъо а ца лора.

Шайн дайшкара паччахьан Iедало гIалагIазкхашна а, гIебартойн, чергазойн, гIумкийн элашна а дIаделлачу латтанаш тIехь йолах болх беш болу эзарнаш нохчий а ца хьехабора. ХIокху махкахь доьзалшна сискал йаккха болх боцуш, ги пIаьлдигаш а тийсина, БуритIахула, Бакохула, Тифлисехула, Харковхула, Батумехула, Ростовхула, Москохула, Петарбухе кхаччалц меца, берзина буьйлабелла лела эзарнаш нохчий а ца хьехабора. Уьш а, кхин дуккха а шайн а, Iедалан а бехкенна кхолладелла зуламаш а, халкъера бохам а, баланаш а ца хьехабора хIокху гуламехь къамелахоша, ткъа шаьш бIарздинчу, собар кхачийнчу декъазчу халкъо гIийла йен дуьхьало хьаша, иза къардан, цунна къиза таIзар дан бахьанаш а, некъаш а лоьхура.

3

Гуламан дакъалацархошна цхьатера ца хуьлура нохчашкахьара зенаш-зуламаш. Нийсса аьлча, мехкадаьттанан промыслийн, заводийн, фабрикийн дайшна, цхьа наггахь кассашкара ахча дахьар бен, кхин сингаттам ца болура нохчашкара. Оцу хьолахошна зенаш дийриш оьрсийн белхалой бара. Масех дийнахь, масех кIиранах, ткъа цкъацкъа масех баттахь а забастовкаш, стачкаш йеш, болх сецабора цара. Царал тIаьхьа мелла а зенаш хуьлура туьканийн, банкийн дайшна а, пачхьалкхан почтана а. Нохчашкахьара къаьсттана баккхий бохамаш хуьлурш гIалагIазкхийн бахархой а, совдегарш а бара. Цундела хIокху гуламехь къамелаш дан трибуни тIе хьалабуьйлурш гIалагIазкхий хуьлура.