Шаляпин, машена хьала а ваьлла, шен метта охьахиира. Шоферо тIам хьовзийча, шозза-кхузза йиш хаьлла хьоршамаш а тоьхна, Iаьржа кIур тесна, йегош болх бан йолайелира машен.

ЧIожахь, некъо голатухучохь, машен къайлайаллалц шайна тIаьхьахьоьжучу Зеламхе куьйгаш лестадора пассажираша.

3

Вербицкийн отрядо, масех декъе а йекъайелла, меттигерчу гарнизонашкарчу салтийн гIоьнца массо а агIop операци йора, цхьана а дийнахь са ца доIуш. Церан коьрта ницкъаш Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а лаьмнашка хьовсийнера. ЦIopxexь диннарг дора цара шаьш дIакхаьчначохь массанхьа а. Обаргаш, къуй, талорхой, герз лоьху шаьш бохуш, цкъа хьалха цIенойх хьовсу бохуш, бахьана а хIиттош, бахархойн миска бахамаш талабора салташа а, гIалагIазкхаша а, шаьш лоьхурш ца карийча, бехк-гуьнахь а доцу миска нах лоьцура, тIаьххьара а йерриг йурт йа цхьадолу цIенош дагадора.

Тутмакхех йуьзнера областера йерриг а набахтеш. TIe, лоьцучарна меттиг мукъабаккха, суд йина олий, цхьа бахьана а лелош, хенаш йетташ, Россин къилбаседа губернешка а, Сибрех а дIахьийсабора бIеннаш нах а, дийнна доьзалш а.

Зеламха ца уьдура шена тIаьхьа толлучу таIзархойх. Мелла а цо жигара баьккхинера Iедална дуьхьал къийсам.

ХIокху шарралц тоба жима йара Зеламхин. Алсам накъостий цакарор а дацара иза. Цунна ца оьшура йоккха тоба. Накъостий алсам хилча, хала хир дара шайна тIаьхьа толлучу паччахьан эскаршца къийсам латто а, царна тIелета а, оьшучохь кIелхьардовла а, къайладовла а. Цул совнаха, тобане дукха нах тIеэца воьлча, цаьрца йамартхой, Iедалан къайлах агенташ нисбаларна а кхоьрура. Цкъа шен агент цуьнан тобанна йукъа нисван гIоьртира Iедал. Ша тобане тIеэцахьара аьлла, веаначу цхьана стагах шеквелира Зеламха. Соьлжа-ГIалин округан начальник подполковник Стрижев а вийна вагIахь, ша тIеоьцур ву хьо аьлла, иза дIахьажийра Зеламхас. Иза кхин гучу ца велира.

ХIетахь дуьйна шен тобане вогIу xIopа а стаг, массо а aгIор теллина, зийна бен, тIе ца оьцура Зеламхас. Къуй а, талорхой а шена аьттехьа а ца буьтура. Iедалан хьаькам вийнарг, йа Iедало да, ваша, гергарниг вийнарг, йа каторгера ведда цIавеанарг, йа Iедало бехк-гуьнахь а доцуш бIарзвина хьийзориг, йа Iедало халкъана тIехь латто Iазап, къизалла, харцо ца лайелла, цунах бекхам эца чIагIо йинарг – иштта нах бара Зеламхас шен тобане оьцурш.

ХIокху шеран бIаьстенан йуьххьехь дуьйна, областера берриг а тIеман ницкъаш шена тIаьхьа а баьхна, Iедал халкъ хьийзо доьлча, цунна дуьхьало йан шен тоба стамйан дийзира Зеламхин. ХIинца дукха бара цуьнан байракха кIел хIитта луурш. Вербицкийн таIзархойн отрядо гергара нах байъинарш, лецнарш, зударий сийсазбинарш, керташкара бахамаш талийнарш, цIенош дагийнарш. Нохчий а, гIалгIай а. Къаьсттана дукха – гIалгIай. ХIетте а,0 Зеламхас лерина толлура шена тIевеана хIора а стаг, иза муьлхачу тайпанах ву, муьлхачу гарах, цIийнах ву, иза шена тIеваран бахьана хIун ду. ТIаккха ша резаволчуьнга Къуръан тIехь дуйнаца чIагIо йойтура массо а aгIop накъосташна тешаме хила.