Я толькі што атрымаў загад падрыхтавацца да ад’езду на фронт са сваёй маршавай ротай. Можа, гэтае пісьмо будзе апошнім маім пасланнем да цябе. Паўсюль ідуць жорсткія баі, і ў нас вялікія страты. Таму і мне цяжка закончыць гэтае пісьмо словамі «Да пабачэння!» Будзе больш правільна напісаць: «Апошняе бывай!”.

«Дапішу заўтра ранкам», – падумаў надпаручнік Лукаш і пайшоў спаць.

Балоўн, убачыўшы, што надпаручнік Лукаш моцна заснуў, зноў пачаў шнарыць па кватэры, як тараканы ўначы, расчыніў чамаданчык надпаручніка і адкусіў кавалак шакаладу. Раптам спалохаўся, бо надпаручнік варухнуўся ў сне, – хутка паклаў надкусаны шакалад назад і сцішыўся.

Потым паціхеньку падышоў паглядзець, што напісаў надпаручнік. Прачытаў і быў крануты, асабліва гэтым «апошнім бывай».

Ён лёг на свой сяннік каля дзвярэй і прыгадаў родны дом і дні, калі калолі свіней…

Швейк прачнуўся разам з ранішняй заранкай, якая ўлівалася ў водар згушчанай кавы, якая гатавалася ва ўсіх ротных кухнях. Ён машынальна, нібы толькі што кончыў тэлефонную размову, павесіў трубку і зрабіў маленькую ранішнюю прагулку па канцылярыі. Пры гэтым ён спяваў, і так голасна, што ўся канцылярыя ажыла, старшы пісар Ванак прачнуўся і спытаў:

– Каторая гадзіна?

– Толькі што пратрубілі ранішнюю зару.

– Устану толькі пасля кавы, – вырашыў Ванак, які ніколі не пароў гарачкі, – і без таго зноў будуць прыставаць і дарэмна ганяць, як учора з гэтымі кансервамі…

Ванак пазяхнуў і спытаў, ці не занадта ён балабоніў, калі прыйшоў дадому.

– Ну, сёе-тое было, як з санямі на стол, – сказаў Швейк. – Вы ўвесь час разважалі самі з сабой пра нейкія формы, што, быццам бы, форма не ёсць форма, а тое, што не ёсць форма, ёсць форма, і тая форма зноў жа не ёсць форма. Але вы хутка змагліся і адразу пачалі храпці, як піла на суку.

Швейк памаўчаў, прайшоўся да дзвярэй і назад, да ложка старшага пісара, спыніўся і завёў гамонку:

– Што да мяне, пан старшы пісар, то калі я пачуў, як вы гаворыце пра тыя формы, то падумаў: нядобра гэта, калі чалавек пачне ўблытвацца ў рознае філасофстваванне, – гэта заўсёды пахне белай гарачкай. Некалькі гадоў вазад да нас перавялі з Семдзесят пятага палка маёра Блюгера. Той заўсёды раз у месяц збярэ нас, паставіць у карэ і пачне разводзіць тарыбары: «Што такое афіцэрскае званне?» Трэба сказаць, што, апрача слівавіцы, ён нічога не піў. «Кожны афіцэр, салдаты, – выкладаў ён нам на двары казармы, – ужо сам па сабе з’яўляецца найдасканалейшай істотай, якая надзелена розумам у сто разоў большым, чым вы ўсе разам. Увогуле, салдаты, вы не можаце сабе ўявіць нічога больш дасканалага, чым афіцэр, нават калі б вы разважалі аб гэтым усё сваё жыццё. Кожны афіцэр ёсць існасць неабходная, у той час, як вы, радавыя салдаты, з’яўляецеся толькі выпадковым фактарам, ваша існаванне – рэч магчымая, але не абавязковая. Калі б справа дайшла да вайны, салдаты, і вы б загінулі за пана імператара, цудоўна, ад гэтага мала што змянілася б, але калі б першы загінуў ваш афіцэр, то вы б зразумелі, наколькі вы ўсе ад яго залежыце і якая гэта для вас страта. Афіцэр павінен існаваць, а вы сваім існаваннем абавязаны панам афіцэрам, вы ад іх паходзіце, вы без свайго вайсковага начальніка і пукнуць не можаце. Афіцэр для вас, салдаты, гэта маральны закон – усё роўна, ці вы гэта разумееце ці не, – а з той прычыны, што кожны закон павінен мець свайго заканадаўцу, то для вас, салдаты, такім з’яўляецца той афіцэр, якому вы сябе адчуваеце – і павінны адчуваць – абавязанымі ва ўсім, і кожны без выключэння яго загад павінен вамі выконвацца, незалежна ад таго, падабаецца гэта вам альбо не». А аднойчы пасля таго як маёр Блюгер закончыў сваю прамову, ён стаў абходзіць карэ і пытацца ў кожнага з нас: